Slåst om å få ta over

- Ein bonde fortalte meg at før slost sønene om å få sleppe å ta over garden. Nå slåst dei om å få ta over, fortel Oddmund Klakegg, landbrukssjef i Jølster kommune.

Årsaka er vatnet.

Det er ikkje berre kaldt og leskande lenger. No kan fallande vatn gje kjærkomne kroner i lommeboka.

- Det er få som blir millionærar. Men mange vil tene 300 000 kroner, og det bidrar til busetnaden og landbruksdrifta her, fortel Klakegg.

- Rundt 80-90 grunneigarar er involverte i kraftutbygging i Jølster, i ein eller annan prosess. Mange bønder seier at «utan kraftverket hadde eg lagt ned», fortel Klakegg.

Revolusjon

Gloppen kommune har blitt stor på småkraft.

- Det har bortimot vore ein revolusjon, fortel ordførar Anders Ryssdal (Sp).

- Plutseleg fekk over 100 grunneigarar ei ny inntektskjelde. Bekkar som tidlegare ikkje hadde særleg verdi, er no i produksjon og har lokal verdiskaping. Så å seie alt har skjedd de siste ti årene, fortel han.

Fornyar driftsapparatet

- I dag har vi 19-20 småkraftverk som er eigd av grunneigarar, og i tillegg tre kommunale og to som er eigd av Sogn og Fjordane Energi. Over hundre grunneigarar er med på kraftverka som er bygd eller søkt om konsesjon for, fortel Ryssdal.

- Småkraft AS er inne i berre to av kraftverka, elles er det grunneigarane sjølve som står for utbygginga. Eg trur det betyr veldig mykje for landbruksnæringa. Ein god del bønder har gått til fornying og opprusting av driftsapparatet, som eit direkte resultat av kraftinntekta, fortel ordføraren.

- Det som gir drift

- Vi har ønskt å profilere oss på å vere ein småkraftkommune. Vi må ha urørt natur også, men over 36 prosent av Gloppen sitt areal er verna. Så vi meinar at det er igjen ein god del areal. Vi ser at småkraftverk er ei viktig attåtnæring. Det er ein måte å overleve på for ein god del gardsbruk, seier Ryssdal.

- Minuset er at det kan vere tyngre å drive for dei som ikkje har fall. Vi må ikkje gløyme annan landbrukspolitikk. Landbruket må få dei nødvendige støtteordningane elles. Men småkraft har vist seg å vere eit godt supplement. For mange gardar kan det vere det som gir drift framover, fortel han.

Styrkjer driftsgrunnlaget

- Småkraftutbygging er ein kjemperessurs, og den er fordelt på veldig mange grunneigarar, seier Oddmund Klakegg i Jølster kommune.

- Eg trur ressursen vil bety mykje for over halvparten av bøndene i kommunen, med det som kan byggjast ut. Grunnrenta småkraftverka vil tilføre landbruket er ein ikkje ubetydeleg sum. Det styrker driftsgrunnlaget, utan tvil. Kraftutbygging fører til meir kapital i landbruket, som igjen blir investert i driftsapparat, seier han.

Vil sjå på ringverknadar

Gloppen kommune nærmar seg ein produksjon på 400 GWh. Kommunen brukar totalt cirka 120 GWh per år.

- Så vi er ein betydeleg krafteksportør, seier Anders Ryssdal fornøgd.

Ikkje berre grunneigarane tener på kraftverka. Dei gjev også ringverknadar. Men kor store, veit han ikkje.

- Vi vurderer å gjere undersøkingar på kvar pengane hamnar etter at falleigarane har fått pengane sine. Vi vil sjå kor mykje som kjem lokalsamfunnet til gode, fortel ordføraren.

Starta prosjekt

Luster er ifølge Norges Vassdrags- og Energidirektorat (NVE) si kartlegging den kommunen i Noreg med størst småkraftpotensial.

I 2003 starta kommunen eit småkraftprogram saman med Luster Sparebank og Luster Energiverk. Ein prosjektleiar vart tilsett, og grunneigarar med fall fekk 25 konsulenttimar kvar gratis.

- Vi såg at mange av fallrettane låg i utkanten av kommunen. Landbruket gjekk tilbake i mange bygder, og dette kunne vere eit ekstra bidrag slik at folk kunne fortsette å drive landbruk, og bo i bygda. Derfor vart kommunen aktiv på denne fronten, fortel ordførar Torodd Urnes (KrF).

Tek tid

Det har teke tid å få på plass mange småkraftverk.

Det skyldes mangel på kapasitet på kraftlinja, konsesjonskø hos Norges Vassdrags- og Energidirektorat (NVE) og usikre eigedomstilhøve, fortel ordførar Torodd Urnes og prosjektleiar Magnus Snøtun.

Men tre anlegg som produserer til saman 35 GWh har kome i drift i løpet av prosjektperioden, og ti til ligg i køen og ventar.

Demning av saker

- Eg håpar at NVE klarar å løyse opp køen på ein slik måte at vi får ei gradvis utbygging. Då kan vi nytte næringslivet lokalt. Viss vi har ei demning med saker, og demninga brest så vi får mange saker samstundes, reiser mykje av arbeidet ut av kommunen. Då får vi ikkje verdiskapinga lokalt, og går glipp av positive ringverknadar, seier Urnes.

 Også i Jølster og Gloppen har utbygginga stoppa opp no, i påvente av nye kraftlinjer.