Blå eller brune vassdrag?

Sigmund Hatløys kronikk:

Utan desse tiltaka vil vasskvaliteten bli dårleg i all framtid, og landbruksnæringa vil slita med dårleg miljørykte like lenge.

I område med landbruk renn store mengder næringsstoff som fosfor og nitrogen ut i vassdraga. Nedbøren vaskar med seg næringsstoffa både som overflateavrenning, via dreneringsvatnet, og ved erosjon av jordsmonnet. Det er ikkje uvanleg at 80-90 prosent av fosfortilførslene og over 95 prosent av nitrogentilførslene til eit vassdrag kjem frå landbruket.

          Sei di meining om avrenningsproblemet i jordbruket nederst i saka!

Nedbørtilhøva styrer avrenninga og ureininga av vassdraga. Vanleg fordeling av nedbøren er at kvar av månadene august - januar har tre gonger større nedbørmengde enn kvar av månadene mai - juli. Spreiing av gjødsel etter 1. august aukar difor ureininga av vassdraga sterkt.

Nedmolding/nedfelling av gjødsla etter 1. august hjelper lite fordi dreneringsvatnet vert ureint og har stort volum. Nedmolding ved pløying eller harving aukar dessutan erosjonen og overflateavrenninga.

Jordprøvar frå landbruksområde har lenge vist høgt fosforinnhald i jordsmonnet. Forsking har vist at optimalt fosforinnhald for plantedyrking og miljøomsyn er 5-7 målt som P-AL (plantetilgjengelig fosfor). Høgare P-AL tal aukar ureiningsfaren fordi jordas evne til å binda fosfor minkar når fosforinnhaldet aukar. Store deler av dyrka jord har P-AL tal langt over 10, i husdyrområde og grønnsakområder er P-AL tal over 20 ikkje uvanleg.

Økonomien i gjødselressursen

Gamal lærdom seier vidare at gjødsling så seint på året som i august aukar faren for overvintringsskader på grasvekstene. Økonomien i gjødselressursane er viktig. Spreiing av husdyrgjødsel etter 1. august er sløsing og avfallsdisponering, ikkje ressursutnytting.

Konklusjon: Det trengst forbod mot fosforgjødsling etter 1. august.

Bioforsk har ved forsking og forsøk sett på tiltak for å redusera tap av jord og næringsstoff til vassdraga. Laus jord fører til sterk erosjon ved nedbør, difor er minst mogleg jordarbeiding om hausten avgjerande for å få til betre vasskvalitet. Bioforsk har funne at relativ erosjonsrisiko er slik ved alternative korndyrkingsmetodar: (Bioforsk tema nr 11 2008).

• Tradisjonell haustpløying 1,0

• Harving, ein gong om hausten, ein gong

om våren 0,5

• Vårpløying 0,14

• Vårharving, to gonger 0,12

• Direktesåing om våren 0,11

Haustpløying er altså sju gonger farlegare for vassdraga enn vårpløying, og ni gonger farlegare enn direktesåing om våren.

Det er grunn til å tru at skilnadene ved pløying eller direktesåing av grasmark (fornying av eng) ikkje er mindre.

Metode i ugraskampen

Haustpløying er ein viktig del av ugraskampen vert det ofte sagt. Bioforsk har sett på dette også.

Ein får auka kostnader til ugras- og soppsprøyting, og eventuelt meir harving, ved redusert pløying. Men mindre pløyekostnader gjer likevel alternativa med harving- og direktesåing vesentleg rimelegare, noko som kan kompensera for eventuelle andre kostnader eller avlingsnedgang.

For landbruksdrift basert på haustpløying finst det altså produksjonsmetodar som minskar ureiningspotensialet opp mot 90 prosent, utan at kostnadene aukar. Metoden som minskar ureiningsfaren mest, gir størst økonomisk gevinst for gardbrukaren.

Industribedrifter med miljøfarlege utslepp får krav om å redusera utsleppa ved å ta i bruk tilgjengeleg teknologi. Dei får ikkje unntak sjøl om omlegginga medfører utgifter, og slett ikkje dersom bedriftene tenar pengar på omlegginga.

I søknadskøen

Det er etablert ein statleg tilskotsordning for miljøtilpassa jordarbeiding, for å få til landbruksdrift med mindre erosjonsrisiko. Dei som ikkje får tilskot det året di søkjer, på grunn av søknadskøen, ventar ofte med omlegginga for å være sikra tilskot seinare. Dermed verkar tilskotsordninga forseinkande på overgangen til betre praksis. Tilskot bør vera unødvendig når omlegginga ikkje medfører ekstra kostnader. Like krav for alle er å støtta dei som tek miljøansvar, frivillige tiltak er støtte til dei som tek minst miljøansvar.

Konklusjon: Det trengst forbod mot pløying og anna jordarbeiding om hausten.

Treng eit forbod

Dagens gjødlingsforskrifter er ikkje gode nok, det viser utviklinga i vasskvaliteten. Ein kan nå spreia gjødsel fram til 1. september, og til 1. november ved nedmolding/nedfelling av gjødsla. I 2005 vart forskrifta svekka ved at kommunane då fekk tillata spreiing utan nedmolding fram til 1. oktober, dersom vasskvaliteten i kommunens vassdrag, og klimatilhøva, tillèt det. Mange kommunar har nytta høvet til å lempa på 1. september- fristen utan å ta omsyn til dårleg vasskvalitet i vassdraga.

Konklusjon: Endra eller nye forskrifter må innførast for å få gjennomført forbod mot fosforgjødsling etter 1. august, og forbod mot pløying og anna jordarbeiding om hausten.

Utan desse forboda vil vasskvaliteten i vassdrag påverka av landbruksdrift bli dårleg i all framtid, og landbruksnæringa vil slita med dårleg miljørykte like lenge.

Sigmund Hatløy, sivilingeniør