Kjenner du til historier om langbein, stankelbein og innhausting?

Desse småkrypa er så like at dei ofte går om einannan, både her i landet og i andre land (t.d. engelsk "daddy longlegs" om begge), så det er langt på veg same folketrua om begge. I England kjenner vi får 1600-talet førestellingar om at "daddy longlegs" var utstyrt med sigd, ljå og rive og hjelpte bøndene med innhaustinga. Bakgrunnen skal vera at dei yr og kryr over åker og eng i onnetida, og då har det vori naturleg å kople dei til førestellingar om at gardsnissen kunne ha insektham, som er nokså utbreidde fram mot vår tid, og som truleg var vanlegare i eldre tid.

Same veg peikar namna på langbein/stankelbein over det meste av Europa, frå Portugal til Russland. Dei blir kalla slikt som 'slåttekar', 'haustekar', 'skurdkar' (dansk "mejer"), 'høyvogn', 'køyrekar-kongro' ("carter spider"), m.m. - og "høyhest", i Nord-Noreg. Slike namn er det vanskeleg å forklare utan at folketrua om innhaustingshjelpa var vidt utbreidd i Europa i gammal tid. Men uansett hadde det vori verdifullt å få fleire eksplisitte opplysningar om slik tru, og det prøver eg å få tak i med dette stykket.

Frå Norden kjenner eg pr. i dag berre til tradisjon som minner om den nemnde. Fyrst og fremst er det den vanlege trua at kongro (edderkopp) og spindelvev generelt gjev lukke, fyrst og fremst materiell rikdom, når ein ser slike eller har dei i huset, og i alle fall langbeinet er vorti oppfatta som ei kongro. Dette høver godt med trua på at gardsnissen, som jo drog alle slag rikdom og ressursar til gards, kunne ta ham som slike småkryp.

Så er det ei nokså utbreidd tru på at langbeinet kan hjelpe til med å finne ting eller skaffe ting tilbake, særleg buskap. Namn som "sauepeike" og "shepherd spider" om langbeinet stemmer med den trua, som òg går godt i hop med den gamle nissetrua. Og så er det den færøyske trua på at myhanken varslar at det kjem grindkval, som har vori viktig for livberginga på Færøyane. Kanskje har trua opphavleg vori at myhanken hjelpte til med å skaffe grindkval?

Eg spør fordi eg arbeider med ei bok om den norrøne guden Loke, der eg prøver å utnytte folketradisjon frå nyare tid i tillegg til dei islandske handskriftene frå 12-1300-talet, som er hovudkjelda vår til slike ting. Det ser ut til at guden Loke er utvikla frå ein slags nissefigur som hjelpte til med å skaffe ressursar til gards. Då er det viktig å få klårlagt førestellingane ikring langbein og stankelbein, for på færøysk og i svenske dialektar blir desse småkrypa kalla lokke eller loke, som truleg er same ordet som gudenamnet Loke.

Har du opplysningar du trur kan vera av interesse, så blir eg glad om du tek kontakt.

Eldar Heide
Universitetet i Bergen
Tlf. 55 58 80 86

E-post: eldar.heide@cms.uib.no

Nettside: http://eldar-heide.net/